طرح توجیهی مجتمع گردشگری کشاورزی مشگین

طرح توجیهی گردشگری کشاورزی مشگین

گردشگری کشاورزی یا مزرعه‌ یکی از فعالیت‌های نسبتا جدید کشاروزان و دامداران است که به‌آن‌ها در رسیدن به یک الگوی کسب درآمد ثانویه کمک می‌کند. در واقع فعالیت‌های مبتنی بر کشاورزی و دامداری و هرآنچه در یک مزرعه انجام می‌شود، برای جذب گردشگران مورد استفاده قرار می‌گیرد تا از این طریق هم درآمدی جدا از فعالیت‌های کشاورزی نسیب خانوارهای روستایی شود و هم روشی جدید برای تأمین نیازهای روحی و ارضاء حس ماجراجویانه و تنوع‌خواه گردشگران باشد. توریسم مزرعه باعث مهاجرت معکوس می‌شود.

این نوع از صنعت توریسم که در دنیا به اگریتوریسم (agritourism)، یا در اصطلاح عموم اگروتوریسم، شناخته می‌شود ترکیبی از دو واژه Tourism و Agriculture است که علاوه بر ایجاد درآمدی پایدار برای کشاورزان و دامداران، روشی برای رونق و آبادانی مناطق روستایی و حتی راهکاری برای بازگشت روستاییان به خانه‌ها و مزارع آباء و اجدادی‌شان به شمار می‌رود. چیزی که از آن به «مهاجرت معکوس» تعبیر می‌شود.

۲-۲- گردشگری کشاورزی

طی سالیان گذشته واژه اگریتوریسم با سایر فعالیت های تفریحی، سرگرمی و روستایی آمیخته شده است. از جمله این فعالیت ها می توان به گردشگری روستایی یا روستاگردی و طبیعت گردی اشاره کرد. اگریتوریسم زمانی به عنوان زیرمجموعه ای از گردشگری روستایی یا روستا گردی تلقی می شد ولی امروزه کاملا از یکدیگر جدا شده اند. به این معنی که روستا گردی صرفا با فعالیت های تفریحی در مزرعه همراه نیست و همواره درآمد مازادی عاید شرکت های گردشگری کشاورزی نمی شود.

گردشگری کشاورزی دارای سه ویژگی است که آنرا از گردشگری روستایی مجزا می سازد. این سه ویژگی عبارتند از:

• مشارکت در روند تولید غذا و محصولات کشاورزی در مزرعه
• فراهم بودن فرصتهایی به منظور یادگیری زندگی کشاورزی
• فراهم بودن امکان ارتباط مستقیم با حیوانات اهلی موجود در مزرعه و همچنین اراضی کشاورزی

گردشگری کشاورزی در واقع فرصتی را برای جلب نظر عموم از مناطق روستایی فراهم می سازد. اکثر ساکنان مناطق شهری دانش یا تجربه شخصی خاصی در مورد نواحی روستایی و اراضی کشاورزی نداشته و از این رو گردشگری کشاورزی در این امر به آنها کمک می کند. بدین ترتیب این نوع از کسب و کارها می تواند گردشگران را به حامیان اصلی کشاورزان و ساکنان روستایی یا به عبارت دیگر خانوارهای زراعی، دامی و حیات وحش تبدیل کند. البته بایستی این نکته را نیز در نظر گرفت که تبدیل فرصت های گردشگری کشاورزی به کسب و کاری درآمد زا امر آسانی نبوده و ممکن است همراه با مشکلاتی در زمینه ایمنی عمومی، مسئولیت، بهداشت عمومی و رفاه حیوانات داشته باشد. طرح توجیهی گردشگری کشاورزی نیز به متقاضیان راه اندازی این صنعت نقشه راه را ارائه می دهد.

۲-۳- تاریخچه گردشگری کشاورزی

گردشگرى کشاورزى در سراسر اروپا و بسیارى از کشورهاى دیگر با اصطلاح ”اگریتوریسم” شناخته شده است که در سوئیس، اصطلاح ”خواب در نیزار^[1]”، در نیوزیلند ”اقامت در مزرعه^[2]” و در انگلستان ” تعطیلات در مزرعه^[3]” به کار برده می شود. به طور کلی گردشگرى کشاورزى یا اگریتوریسم، کسب و کار ایجاد مزرعه یا واحد کشاورزى به عنوان مقصد گردشگرى و با اهداف آموزشی و تفریحی است. برخی نویسندگان تعاریف مختلف براى توصیف فعالیتهاى مزرعه که هم به گردشگرى مرتبط هستند و هم به عملکرد مزرعه کمک می کنند، استفاده کرده اند. برخی با دید وسیع تر براى توصیف ارزش ها و منافع براى جوامع و مناطق مختلف از این لغت بهره گرفته اند.

شکل ۲: گردشگری کشاورزی

گردشگرى کشاورزى داراى سه ویژگی است که آنرا از گردشگرى روستایی مجزا می سازد. این سه ویژگی عبارتند از:

• مشارکت در روند تولید غذا و محصولات کشاورزى در مزرعه
• فراهم بودن فرصتهایی به منظور یادگیرى زندگی کشاورزى
• فراهم بودن امکان ارتباط مستقیم با حیوانات اهلی موجود در مزرعه و همچنین اراضی کشاورزى

گردشگرى کشاورزى در واقع فرصتی را براى جلب نظر عموم از مناطق روستایی فراهم می سازد. اکثر ساکنان مناطق شهرى دانش یا تجربه شخصی خاصی در مورد نواحی روستایی و اراضی کشاورزى نداشته و از اینرو گردشگرى کشاورزى در این امر به آنها کمک می کند. بدین ترتیب این نوع از کسب و کارها می تواند گردشگران را به حامیان اصلی کشاورزان و ساکنان روستایی یا به عبارت دیگر خانوارهاى زراعی، دامی و حیات وحش تبدیل کند. البته بایستی این نکته را نیز در نظر گرفت که تبدیل فرصت هاى گردشگرى کشاورزى به کسب و کارى درآمدزا امر آسانی نبوده و ممکن است همراه با مشکلاتی در زمینه ایمنی عمومی، مسئولیت، بهداشت عمومی و رفاه حیوانات داشته باشد.

 مثال هایی از فعالیتهاى گردشگرى کشاورزى عبارتند از:

• فعالیتهاى برداشت محصول و میوه چینی (PYO): به گردشگران اجازه داده می شود که میوه، سبزیجات و سایر محصول زراعی مورد نظر خود را چیده یا برداشت کنند. فعالیت هاى میوه چینی در آمریکا و کانادا شامل چیدن کدو حلوایی، سیب، توت فرنگی، هلو، انگور، توت سیاه، درخت کاج براى کریسمس و غیره است.
• تولید در مزرعه: گردشگران علاوه بر برداشت میوه می توانند در تولید فرآورده هاى کشاورزى شامل مربا، میوه هاى کنسروى و فرآورده هاى لبنی شرکت کنند.  
• رستوران، غذاخورى و نانوایی مزرعه^[4]: برخی مزارع به گردشگران غذا و نوشیدنی ارائه می دهند.
• تورهاى آموزشی: برگزارى تور و برنامه هاى آموزشی مختلف در قالب گروه هاى گردشگرى عمومی یا مدارس و دانشگاه ها از جمله تورهاى تولید و فرآورى پنیر، شیر دوشی، پنبه چینی، کنسرو سازى و تاریخچه کشاورزى
• فعالیتهاى مزرعه : فعالیتهاى تفریحی زیادى براى کودکان و بزرگسالان در مزارع قابل انجام است. از جمله می توان به بازى هاى گروهی در مزارع ذرت ، میوهچینی، گارى و سورتمه سوارى، باغ وحشهاى مخصوص تیمار حیوانات خانگی، اسب سوارى، شکار و ماهیگیرى اشاره کرد.
• نمایشگاه حیوانات: نمایشگاههاى حیوانات به گردشگران اجازه بازدید از حیوانات اهلی و دام را می دهد. اهداف برگزارى چنین نمایشگاههاى آموزشی (مانند مزرعه پرورش لاما و پشم گیرى) یا تفریحی (باغ وحش هاى تیمار حیوانات خانگی) است.
• کلبه، مسافرخانه و اردوگاه هاى مزرعه: اسکان شبانه در مزارع همراه با غذا و انجام کارهاى معمول روزانه در مزرعه یا بازدید از سایر جاذبههاى منطقه (هزینه این بخش می تواند به صورت جداگانه از گردشگر اخذ شده و یا همراه با بسته هاى گردشگرى ارائه شود).

علاوه بر موارد ذکر شده فهرستی از ایده هاى منحصربه فرد و سرگرم کننده براى توسعه و بازاریابی مزرعه در گردشگرى کشاورزى مشاهده می شود که هر کدام به تنهایی یا در ترکیب با چند فعالیت دیگر می تواند یک فرم از گردشگرى کشاورزى باشد:

• گرفتن و آماده سازى آبمیوه طبیعی
• آموزش آشپزى غذاهاى سنتی و محلی
• تماشاى پرندگان
• پیادهروى و دوچرخه سوارى
• جشن تولد
• اسب سوارى
• آهنگرى
• آتش بازى
• گل و میوه چیدن
• فروش و به نمایش گذاشتن اشیاء قدیمی و مبلمان مزرعه
• نخریسی
• بستنی سازى
• ساخت تاج گل، کنسروسازى، گرفتن کره و پنیرسازى
• موزه مزرعه
• تور تشریح کارهاى اجرایی مزرعه با راهنمایی مزرعه دار
• ماهیگیرى
• جشنواره و یا برپایی بازیهاى نمایشی
• بارى کودکان با حیوانات اهلی
• آموزش صنایع دستی
• جمع آورى گله (چوپانی و نگهدارى گوسفندان)
• غذا دادن به حیوانات
• خشک کردن و جمعآورى محصولات کشاورزى
• دیدن نحوه کار دامپزشک
• نحوه شیردوشیدن
• شخم زدن- کاشت گیاهان
• هرس درختان
• پشم چینی گوسفندان
• وجین کردن

۳-۴- طرح احداث مجتمع گردشگری کشاورزی (توسعه)

در طرح توسعه، مجتمع گردشگری کشاورزی با کاربری های ذیل احداث و به امکانات موجود (پروار بندی بره، باغ میوه و …) اضافه می شود:

• کشت گیاهان دارویی
• گلخانه تولید نشاء گیاهان دارویی و صیفی جات
• سردخانه تک مداره (بالای صفر)
• آلاچیق های اقامتی
• پرورش زنبور عسل و تولید عسل
• واحد صنایع تبدیلی (مربا سازی و کنسروسازی)
• واحد فرآوری شیر و لبنیات
• پرورش طیور (کبک و بلدرچین)
• سفره خانه سنتی
• رستوران و کافی شاپ
• مجتمع تجاری
• (صنایع دستی، لبنیات فروشی، نانوایی، دمنوش خانه و سوپر مارکت)

۳-۵- خدمات و محصولات طرح

۳-۵-۱- مجتمع باغی کشت گیاهان دارویی

کشورهای ایران و ترکیه با توجه به شرایط خاص جغرافیایی، غنی‌ترین منبع و تنوع گیاهان دارویی را در دنیا به خود اختصاص داده‌اند اما جای تأسف است که طبق آمار، تنها کمتر از نیم درصد تجارت جهانی گیاهان دارویی در اختیار ایران است و فرصت‌های موجود در این حوزه با وجود توصیه‌های فراوانی که به اقتصاد مقاومتی و فاصله گرفتن از اقتصاد نفتی می‌شود، مورد استفاده و توجه کشاورزان و سایر مردم قرار نمی‌گیرند.

استان اردبیل با توجه به آب و هوا و موقعیت خاص جغرافیایی که از آن برخوردار است، به طور طبیعی و بدون نیاز به کشت و مراقبت، محل رشد دائمی انواع گیاهان با ارزش دارویی است که بعضاً می‌بینیم این گیاهان در دامان طبیعت به طور طبیعی در حجم قابل ملاحظه‌ای رشد یافته‌اند، اما مردم و حتی کشاورزان به دلیل عدم شناخت و آگاهی بی تفاوت از کنار آنها عبور می‌کنند. بنابراین در چنین شرایطی نمی‌توان از کاشت هدفمند و صادرات این محصول صحبت کرد.

می‌توان گفت که گیاهان دارویی، دارایی مظلوم اما ارزشمند در منطقه شمالغرب کشور است که می‌تواند در صنایع مختلفی مثل صنایع دارویی، غذایی، آرایشی و بهداشتی و سایر فرآورده‌های مرتبط با آنها پتانسیل بالایی برای درآمد زایی دارد. از طرف دیگر بحث تولید گیاهان دارویی در حوزه‌های کشت، عصاره گیری، اسانس گیری، بسته بندی و داروسازی می‌تواند اشتغال زایی انجام دهد و در جهت رفع بیکاری نقش مؤثری ایفا کند. در نهایت باید گفت که توجه به اقتصاد گیاهان دارویی می‌تواند بخش عمده‌ای از صادرات غیرنفتی را تشکیل دهد و منبع بزرگی برای کسب درآمد باشد. نمونه این موضوع نیز کشور آلمان است که تنها درآمد حاصل از صادرات گیاهان دارویی این کشور، از کل تولیدات ناخالص ملی برخی کشورها بالاتر است.

در این طرح نیز با توجه به پتانسیل های منطقه، گیاهان دارویی زیر در فضایی به متراژ ۵ هکتار مورد کشت قرار می‌گیرد.

۳-۵-۲- بخش پرورش دامی

به واسطه برخی ویژگی ها اهمیت دامپروری در ایران با اهمیت تر از سایر بخش های کشاورزی (زراعت، باغبانی و …) می باشد. نگاهی به جایگاه جهانی ایران در تولیدات دامپروری بیانگر ارزش و ضرورت توجه روزافزون به ارتقای کیفیت این بخش است. همچنین بخش دامپروری در درآمد  جمعیت فعال بخش کشاورزی سهم بالایی دارد. با توجه به اهمیت بخش دامپروری در اقتصاد ایران و جهان، در این طرح نیز در مقیاس کوچک واحد پرورش دامی جهت پرورش گوسفند بره با نژاد قزل افشار و گوساله گوشتی در نظر گرفته شده است. آشنایی گردشگران با نحوه شیر دوشی، تولید نسل و چوپانی از اهداف اصلی نگهداری دام بره و گوساله در این مجتمع می باشد.

۳-۵-۳- بخش پرورش طیور

امروزه یکی از معیار های پیشرفت جوامع وضعیت تغذیه به ویژه تغذیه پروتئین توسط افراد آن جامعه است. وظیفه متخصصین علوم دامی تولید پروتئین با حداکثر کیفیت و عملکرد و حداقل هزینه و بار محیطی می باشد . فراورده های طیور از مهم ترین منابع پروتئینی در اغلب کشورها می باشند. بطوری که تولید و مصرف آن در اغلب کشورها می باشد. بطوری که تولید و مصرف آن در اغلب کشور ها با سرعت روز افزون در حال افزایش است.

یکی از ارکان اصلی مجتمع گردشگری کشاوزری، بخش پرورش طیور می باشد. در این بخش انواع طیور شامل کبک و بلدرچین نگهداری و تکثیر می شوند. آشنایی گردشگران با نحوه صحیح نگهداری و پروش طیور، انجام تحقیقات و پژوهش های دانشگاهی از جمله اهداف بخش طیور می باشد.

۳-۵-۴- پرورش زنبور عسل

زنبورداری به عنوان یک فعالیت مکمل برای افزایش محصوالت زراعی از لحاظ مدیریتی از اهمیت اقتصادی فوق العاده ای برخوردار می باشد. بطوریکه برای تولید بیشتر میوه هایی همچون سیب، گالبی، زردآلو، هلو و … و برای افزایش بذر تولیدی از گیاهانی نظیر شبدر، پنبه، یونجه و … وجود زنبور عسل برای گرده افشانی الزامی می باشد. از این رو است که ارزش اقتصادی زنبور عسل را ۲۵ الی ۵۰ برابر ارزش عسل تولید شده در سال محاسبه می کنند. مهم ترین فرآورده های زنبور عسل، عسل، ژله رویال، بره موم و زهر زنبور عسل می باشد که در کشور ما بیشتر به زنبور عسل به عنوان تولید کننده عسل پرداخته شده است.

در این طرح نیز پرورش زنبور عسل علاوه بر آشنایی گردشگران با شیوه های زنبورداری، باعث افزایش نرخ تولید محصولات باغی و گیاهی مجموعه خواهد شد.

شکل ۲۲: پرورش زنبور عسل

۳-۵-۵- آلاچیق های اقامتی

یکی از نکات مهم در جذب گردشگران کشاورزی، تامین خدمات رفاهی و فضای نشستن می باشد. الاچیق ها گزینه مناسبی برای تامین فضای استراحت بازدید کنندگان و تورهای گردشگری می باشد. آلاچیق های احداثی در این طرح بصورت شیشه ای بوده و  قابلیت استفاده در شرایط آب و هوایی آفتابف برق و باران را نیز دارند.

شکل ۲۳: آلاچیق شیشه ای

۳-۵-۶- گلخانه و خزانه نشاء گیاهان دارویی

کاشتن بذر و تولید گیاهچه در زمینی غیر از زمین اصلی را خزانه گیری و انتقال آن به زمین اصلی را نشاء کاری در گیاهان می گویند و قطعه زمینی که به این منظور استفاده می شود را خزانه می گویند. در این طرح برای خزانه گیری قطعه زمینی کوچک را به بهترین شکل ممکن آماده بصورت گلخانه ایجاد تا در فصول سرما و گرما از نشاء های تولیدی محاظفت کرده و همچنین قابلیت انجام پژوهشی های علمی و همچنین فروش محصولات به خارج از مجتمع نیز امکان پذیر گردد.

شکل ۲۴: گلخانه و خزانه نشاء گیاهان دارویی

در این طرح گلخانه در فضایی به متراژ ۲۳۰۰ مترمربع (۴ سالن مجزا) جهت کاشت گیاهان دارویی، توت فرنگی، بلوبری و رزبری و فیسالیس احداث می شود.

۳-۵-۷- واحد سورتینگ و بسته بندی

سورتینگ محصولات کشاورزی، به درجه بندی انواع میوه ها و سایر محصولات کشاورزی براساس اندازه، رنگ، شکل ظاهری و سایر عوامل و جداسازی ناخالصی ها، میوه ها و محصولات خراب و فاسد شده اطلاق می شود. در این طرح نیز واحد سورتینگ و بسته بندی محصولات کشاورزی جهت ارائه محصولات با کیفیت به گردشگران احداث و راه اندازی می شود.

تصویر ۹: واحد سورتینگ و بسته بندی

۳-۵-۸- سردخانه بالای صفر

اهمیت استفاده از این نوع سردخانه میوه و سبزی، ضرورت حفظ کیفیت محصولات به ویژه در بحث فروش به گردشگران مجتمع می باشد. کیفیت و تازگی محصول، رمز ماندگاری و موفقیت در میدان رقابت با سایر فروشندگان هست. مدت انبارش محصولات گلخانه ای در سردخانه معمولاً کوتاه و چند روزه است.

تصویر ۱۰: سردخانه بالای صفر

۳-۵-۹- واحد فرآوری شیر و لبنیات

فراورده های  لبنی به هر محصولی می گویند که از شیر تولید می شود و منبعی سرشار از انرژی است.  شیر خام عموما از گاو می آید اما گاهی اوقات از شیر پستانداران دیگر مانند بز، گوسفند و بوفالو هم استفاده می شود. ۹۰ درصد از مواد تشکیل دهنده ی اصلی شیر، آب است. 

در این طرح واحد فرآوری شیر و لبنیات در مقیاس کوچک جهت تولید فرآورده های شیری و ارائه به گردشگران راه اندازی می شود. تولید ماست، شیر، سرشیر، کره و .. از اهداف این واحد می باشد که در فضایی به متراژ ۱۲۰ مترمربع احداث می شود.

تصویر ۱۱: فرآورده های لبنی

۳-۵-۱۰- فروشگاه تجاری

در این طرح جهت رونق اقتصادی مردم منطقه و همچنین عرضه محصولات مجتمع و بدون واسطه به گردشگران، ۵  واحدهای تجاری شامل دمنوش خانه، بوفه تنقلات، فروشگاه لبنیاتی، فروشگاه صنایع دستی و میوه فروشی ایجاد می شود.  با توجه به تعداد زیاد مراجعین به این مجتمع گردشگری و همچنین مراجعه درصد بالایی از افراد بومی منطقه، وجود چنین مراکز تجاری برای تأمین مایحتاج و وسایل مورد نیاز مراجعین دارای کشش بالایی می‌باشد.  نحـوه بهره‌برداری از این مراکز تجاری به صورت سیاست استیجاری می‌باشد که بر مبنای اجاره متراژ به ازاء هر مترمربع تعیین گردیده است.

بخش تجاری این مجتمع شامل قسمت‌های زیر می‌باشد:

• فروشگاه صنایع دستی و جاذبه های سنتی و محلی برای صنعت توریسم

شکل ۲۵: فروشگاه صنایع دستی

• فروشگاه محصولات لبنی تولید شده توسط مردم بومی شامل کره، پنیر محلی، دوغ محلی و …

شکل ۲۶: فروشگاه عرضه مستقیم محصولات لبنی

• دمنوش خانه روباز جهت ارائه انواع دمنوش های گیاهی تازه و دستچین شده از زمین های مجتمع و همچنین سایر نواحی در فضایی دلنشین و در دل طبیعت

شکل ۲۷:دمنوش خانه روباز

• بوفه فروشگاهی جهت عرضه ساندویچ، انواع تنقلات و ملزومات مصرفی خانوار و گردشگران مجتمع

شکل ۲۸: بوفه فروشگاهی

• بوفه عرضه مستقیم میوه و محصولات باغی

شکل ۲۹: بوفه عرضه مستقیم محصولات کشاورزی و باغی