طرح توجیهی مرمت و احیاء کاروانسرای تاریخی | مرمت آثار تاریخی | بهره برداری آثار تاریخی

طرح توجیهی مرمت و احیای کاروانسرای تاریخی

کاروانسراها در ایران از جمله بناهای تاریخی باارزشی هستند که معماری قابل توجهی نیز دارند. این بناها در عصر خود در مجاورت مسیرهای عبوری شکل می گرفته و منزلگاهی برای کاروانیان بودند. در دوره صفوی اهمیت این بناها بدانجا رسید که این معماری ارزشمند در گونه های مختلف و در مجاورت تمامی مسیرهای عبوری بین شهری گسترش یافت. اما در عصر حاضر و با مطرح شدن امر احیای بناهای تاریخی این معماری به دلیل ظرفیتهای بسیار، برای باززنده سازی مورد توجه قرار گرفت. نمونه های قرارگرفته در محدوده شهری به راحتی با کاربری های هتل، مهمانسرا، بازارچه سنتی و صنایع دستی در جریان زندگی قرارگرفتند اما نمونه هایی که همچنان در مجاورت راه ها قرار دارند، عمدتاً مورد بی توجهی واقع شده در حالی که با فاصله ی اندک مجتمع های بزرگ خدماتی –رفاهی با سرمایه های کلان در حال توسعه می باشند. از این رو شناخت ظرفیت های چنین بنایی با این موقعیت مکانی در عصر حاضر و امکان انطباق آن با پدیدهای جدید و هم  ارز با آن به لحاظ کاربری به گونه ای که هم پاسخگوی نیاز امروز باشد و هم به حفظ این میراث تاریخی رهنمون گردد، از اولویت ها و اهداف اصلی این طرح می باشد.

مجموعه ی کاروانسرای  بین راهی گویچه بل از جمله بناهای کاروانسرایی است که در مجاورت جاده تبریز اهر واقع شده و به دلیل بی توجهی در آستانه تخریب قرار دارد. از این رو با توجه به ترافیک عبوری این مسیر به راحتی امکان احیای کاربری آن در قالب مجتمع خدماتی  رفاهی بین راهی وجود دارد.

مرمت بناهای تاریخی

مرمت در لغت براساس غرهنگ معین به معنای اصلاح و تعمیر می باشد. همچنین بطور کلی به معنی مداخله های فنی – عملی که به منظور تضمین تداوم زمانی یک اثر هنری صورت می گیرند، است. مرمت آن لحظه ی شناسایی یک اثر از لحاظ ترکیب فیزیکی و تاریخی، هنری به منظور انتقال به آینده را تشکیل می دهد. روند انتقادی و سپس اقدام خلاقانه، یکی به عنوان جدایی ناپذیر از دیگری

• مرمت علمی و آرکئولوژیک (با مطالعه و تأمل انجام گرفته و بسیار ساده میباشد. استحکام بخشی بناها، سوارکردن المان های جدا شده اثر
• مرمت آرتیستیک و یا هنری (مرمتگر اجازه خلق و ابداع دارد. قسمتهای از بین رفته با روحیات جدید مرمتگر ترمیم می شود، بناها یا دارای عملکرد هستند و یا اینکه ما برای ادامه حیات بنا باید به آنها عملکرد بدهیم)

۲-۲-۱- رویکردهای موجود در امر مرمت‌، حفاظت‌ و احیای بنای تاریخی‌

حفاظت‌ به‌ عنوان‌ اصلی‌ترین‌ هدف‌ در امر احیاء شناخته‌ می‌شود، اما بسیاری از بناها و مناطق‌ تاریخی‌ همزمان‌ با حفاظت‌ نیازمند توسعه‌ می‌باشند؛ در حقیقت‌ توسعه‌ و حضور ساختارهای جدید در زمینه‌ای تاریخی‌ می‌تواند سبب‌ تداوم‌ تاریخ‌ و اعتلای محیط‌های تاریخی‌ گردد.

آنچه‌ در این‌ میان‌ از اهمیت‌ برخوردار می‌ باشد، نیاز به‌ وجود دستورالعمل‌هایی‌ جامع‌ پیرامون‌ طراحی‌ این‌گونه‌ ساختارهای جدید است‌. در این‌ راستا و پیش‌ از هر چیز، توجه‌ به‌ اصول‌ پذیرفته‌ شده‌ی جهانی‌ در این‌ رابطه‌ ضرورت‌ دارد.

امروزه‌، با گذشت‌ حدود دو قرن‌ از آغاز جنبش‌ حفاظت‌ از منابع‌ فرهنگی‌- تاریخی‌، با مجموعه‌های از منشورها، قطعنامه‌ها و توصیه‌های جهانی‌ در رابطه‌ با مواجهه‌ با میراث‌ فرهنگی‌ روبرو هستیم‌ که‌ حاصل‌ تجارب‌ رویکردهای گوناگون‌ در این‌ حوزه‌ و در کشورهای مختلف‌ جهان‌ است‌.

برهمین‌ اساس‌، در برخورد با یک‌ اثر تاریخی‌، همواره‌ با مفاهیم‌ مختلفی‌ روبرو هستیم‌ که‌ اصلی‌ترین‌ آن‌، مفهوم‌ مرمت‌ و پس‌ از آن‌ حفاظت‌ و نگهداری می‌باشد. مفهوم‌ مرمت‌، پیش‌ از حفاظت‌ همواره‌ مورد توجه‌ بوده‌ و تنها هدف‌ آن‌ حفظ‌ بقای فیزیکی‌ یک‌ اثر تاریخی‌ است‌ که‌ خود به‌ تنهایی‌ از سبک‌ها و نگرش‌های مختلفی‌ برخوردار می‌باشد و حوزه‌ی تخصصی‌ خود را می‌طلبد

اصل‌ بنیادین‌ مرمت‌ از دیدگاه‌ ویوله‌ لودوک‌ چنین‌ بیان‌ شده‌ است:

” هر بنا و هر بخش‌ از بنا را باید مطابق‌ با سبک‌ خود آن‌ مرمت‌ کرد و در این‌ میان‌ نباید فقط‌ به‌ ظاهر، بلکه‌ به‌ ساختار بنا نیز باید توجه‌ کرد”

اما مفهوم‌ حفاظت‌ و نگهداری که‌ با فرآیند احیای نظام‌مند معنی‌ یافت‌ و مورد بحث‌ قرارگرفت‌، همان‌ جریان‌ مولدی است‌ که‌ منجر به‌ تداوم‌ حیات‌ یک‌ اثر به‌ لحاظ‌ مادی و معنوی می‌گردد.

مفهوم‌حفاظت‌ در آغاز صرفا جنبشی‌ انتقادی نسبت‌ به‌ مرمت‌ سبکی‌ رایج‌ بود اما به‌ تدریج‌ در حفظ‌ بناهای تاریخی‌ و آثار هنری به‌ روشی‌ مدرن‌ و مقبول‌ تبدیل‌ شد.

تلاش‌ برای جایگزینی‌ تفکر نگهداری و حفاظت‌ به‌ جای مرمت‌ و صیانت‌ صرفا گامی‌ بود به‌ سوی تبیین‌ ارزش‌های جدید در فرآیند باز زنده‌ سازی بناهای تاریخی‌ و توجه‌ به‌ مفاهیم‌ معماری به‌ جای تبعیت‌ از ویژگی‌های شکلی‌ و سبکی‌ آنها

در همین‌ راستا و در پی‌ توسعه‌ مفهوم‌ حفاظت‌ از بناهای تاریخی‌ انجمن‌ها تاسیس‌ و بیانیه‌ها صادر شد و به‌ شکلی‌ گسترده‌ به‌ ترویج‌ و ارتقای دانش‌ حفاظت‌ پرداختند. برای مثال‌ در منشور بورا استرالیا مفهوم‌ حفاظت‌ در سطوح‌ مختلف‌ چنین‌ تعریف‌ می‌شود:

• حفاظت؛ به‌ معنای کلیه‌ روش‌ها و فرآیندهای توجه‌ به‌ یک‌ مکان‌ برای حفظ‌ اهمیت‌ فرهنگی‌ آن‌ به‌ کار می‌رود، که‌ شامل‌ نگهداری و بر اساس‌ اوضاع‌ واحوال‌ احتمالا شامل‌ مراقبت‌، مرمت‌، بازسازی و سازگارکردن‌ و عموما ترکیبی‌ از موارد فوق‌ است‌.
• نگهداری ؛ به‌ معنای مراقبت‌ و حفظ‌ دایمی‌ بافت‌، محتوی و جایگاه‌ قرارگیری یک‌ مکان‌ است‌، و باید آن‌ را با تعمیر متمایز دانست‌. تعمیر مستلزم‌ مرمت‌ و بازسازی است‌ و بر همین‌ اساس‌ باید ملاحظه‌شود.
• مراقبت‌: به‌ معنای نگهداری از بافت‌ یک‌ مکان‌ به‌ شکل‌ فعلی‌ خود و به‌ تأخیرانداختن‌ فساد و ویرانی‌ آن‌ است‌.
• مرمت:‌ به‌ معنای بازگردانی‌ بافت‌ موجود یک‌ مکان‌ به‌ وضعیتی‌ قبلی‌، از طریق‌ برداشتن‌ افزوده‌ها یا سرهم‌ بند کردن‌ اجزاء آن‌، بدون‌ بهره‌گیری از مصالح‌ جدید است‌.
• بازسازی به‌ معنای بازگردانی‌ یک‌ مکان‌ به‌ وضعیتی‌ شناخته‌ شده‌است‌ و وجه‌ تمایز آن‌، به‌ کارگیری مصالح‌(کهنه‌ یا نو) در بافت‌ می‌باشد، که‌ نباید آن‌ را با بازآفرینی‌ یا بازسازی فرضی‌، که‌ خارج‌ از حوزه‌این‌ منشور است‌، اشتباه‌ کرد.
• انتظام‌ بخشی‌ به‌ معنای تعدیل‌ و تبدیل‌ یک‌ مکان‌ است‌ به‌ نحوی که‌ برای کاربری به‌ شکل‌ مورد نظر مناسب‌ و هم‌ ساز باشد.

تحول‌ در سیاست‌ها و رویکرد های حفاظت‌ ، فضایی‌ جدید را برای فعالیت‌ های این‌ جریان‌ فراهم‌ کرد. توسعه‌ قلمرو و فعالیت‌ های حفاظت‌ از بناهای منفرد به‌ تمامیت‌ بافت‌ از یک‌ سو توجه‌ همزمان‌ به‌ میراث‌ فرهنگی‌ و طبیعی‌ از سوی دیگر، تحول‌ رویکرد در استفاده‌ از بناها  آثار تاریخی‌ را منجر شد.

تصویر ۲: مرمت کاروانسرای رشتی عقدا

گرایش‌ به‌ تجدید حیات‌ کارکردی، استفاده‌ اقتصادی موثرتر از بناهای تاریخی‌ و توجه‌ به‌ صنعت‌ گردشگری، به‌ منزله‌ فرصتی‌ برای توسعه‌ و رشد اقتصادی ساکنان‌ یا مجاوران‌ مناطق‌ تاریخی‌، از مهمترین‌ تحولات‌ در این‌ زمینه‌ به‌ شمار می‌رود. توجه‌ به‌ اقتصاد حفاظت‌ و ایفای نقش‌ محوری توسعه‌ در سیاست‌ها و رویکرد های حفاظتی‌ موج‌ تازه‌ ای در سیاست‌ها و برنامه‌ های این‌ نهضت‌ ایجاد کرد

برهمین‌ اساس‌ و متاثر از رویکردهای جدید اصول‌ حفاظتی‌ بدین‌ ترتیب‌ تبیین‌ شد:

• محیط‌ تاریخی‌ منبعی‌ اشتراکی‌ برای استفاده‌ همگان‌؛
• امکان‌ مشارکت‌ عمومی‌ در پایدار سازه‌ محیط‌ تاریخی‌؛
• ضرورت‌ شناخت‌ و درک‌ اهمیت‌ مکان‌ تاریخی‌؛

• مدیریت‌ اماکن‌ تاریخی‌ مهمتر به‌ منظور پایداری ارزش‌های آن‌ها؛
• اتخاذ تصمیمات‌ در خصوص‌ تغییرات‌ بر پایه‌ استدلال‌ مستند، شفاف‌ و جامع‌؛
• بستر سازی و آموزش‌ به‌ منظور تصمیمات‌ ضروری.

از این‌ رو مفهوم‌ حفاظت‌، به‌ فرآیند مدیریت‌ تغییر یک‌ مکان‌ ارزشمند در بستر و بافت‌ تاریخی‌ آن‌ چنان‌ که‌ ارزش‌های تاریخی‌ آن‌ به‌ بهترین‌ شکل‌ پایدار بماند و امکانات‌ و فرصت‌های آن‌ تشخیص‌ داده‌ شود و آشکار و تقویت‌ گردد، تغییر یافت‌. این‌ اصول‌ بر رویکردی استوار است‌ که‌ تمامی‌ ارزش‌های شهودی، تاریخی‌، زیبایی‌ شناختی‌ و اشتراکی‌ را در حفاظت‌ مورد توجه‌ قرار می‌دهد و همچنین‌ محیط‌ تاریخی‌ را به‌ منزله‌ ثروتی‌ اقتصادی، جتماعی‌ و فرهنگی‌ برای آموزش‌ می‌داند.

۲-۲-۲-سابقه‌ احیا در ایران‌

از آنجا که‌ احیا و باز زنده‌سازی دانشی‌ نوین‌ است‌، سابقه‌ آن‌ در ایران‌ نیز چیزی جدا از سیر بین‌ المللی‌ این‌ مفهوم‌ نیست‌. بنابراین‌ رویکردهای موجود در ایران‌ را می‌توان‌ با تقریب‌ کمی‌ هم‌ سو با روند جهانی‌ این‌ امر دانست‌.

با توجه‌ به‌ آن‌که‌ تا سال‌ ۱۳۰۰ کارکرد سنت‌ در جامعه‌ محقق‌ بوده‌، احیا به‌ صورت‌ خود به‌ خودی، درون‌ بافت‌ جامعه‌ صورت‌ می‌گرفته‌ و کارکردی اجتماعی‌ داشته‌، اما میان‌ سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۴۰ .ه‌.ش‌ نقش‌ سنت‌ کم‌رنگ‌ شده‌ و پس‌ از سال‌ ۱۳۴۰.ه‌.ش‌ و بعد از دگرگونی‌-های بنیادی کارکرد اجتماعی‌ احیا و سنت‌، متوقف‌ شده‌ و این‌ مفهوم‌ در قالب‌ سازمان‌ هایی‌ برای تحقق‌ این‌ امر به‌ عنوان‌ جایگزین‌ سنت‌، انجام‌ می‌شود؛ بنابراین‌ مفهوم‌ »احیا سازمانی‌« شکل‌ می‌گیرد و مسئولیت‌ احیا و معماری و شهرسازی ایران‌، توسط‌ دولت‌ به‌ صورت‌ چند سازمان‌ شکل‌ می‌گیرد.

معماری ایران‌، پس‌ از این‌ دوره‌ و با تاکید بر امر احیا (سازمانی‌) که‌ با تصویب‌ قانون‌ حفظ‌ آثار ملی‌ همراه‌ بوده‌است‌، به‌ سمت‌ عتیقه‌ای شدن‌، جدا کردن‌ و موزه‌ای کردن‌ دستاوردهای معماری تحت‌ عنوان‌ میراث‌ و بافت‌ فرسوده‌ گام‌ برداشت‌ و کارکردش‌ در جامعه‌ دچار آسیب‌ بیشتر شد.

مسیری که‌ پس‌ از آن‌ امر احیا در ایران‌ پیدا کرد، مسیری بوده‌ که‌ همواره‌ مورد بحث‌ بوده‌ است‌، اگر نسبت‌ احیا با گذشته‌ را مد نظر قرار دهیم‌ می‌توان‌ گفت‌ که‌ ما گذشته‌ را می‌-شناسیم‌ تا آینده‌ را پایدارتر کنیم‌، تمامی‌ جوامع‌ مدرن‌ برای تحقق‌ آینده‌ای مطمئن‌ گذشته‌ خود را متحول‌ کرده‌اند، اما اتفاقات‌ حال‌ حاضر ایران‌ را در پدیده‌ احیا می‌توان‌ فقط‌ حرکت‌

از گذشته‌ به‌ آینده‌ نامید. حرکتی‌ که‌ نه‌ نشانی‌ از گذشته‌ داشته‌ و نه‌ به‌ سمت‌ آینهد ای پایدار رهنمون‌ می‌گردد.

” بریدن‌ از گذشته‌ و رفتن‌ به‌ سوی آینده‌ نا معلوم‌، وضعیت‌ معاصر توسعه‌ ماست‌.

در حقیقت‌ ما در مسیر توسعه‌ به‌ سمت‌ آینده‌ از گذشته‌ دور افتاده‌ایم‌. از آنجا که‌ بحث‌ اصلی‌ احیا مدیریت‌ سرزمین‌ است‌، نواقص‌ موجود مدیریتی‌ و رویکردی و عدم‌ مشارکت‌ صاحب‌ نظران‌ در چند دهه‌ اخیر اساس‌ احیا در ایران‌ را بر مسیری نادرست‌ حرکت‌ داده‌ که‌ نیازمند بازنگری مجدد از ابتدایی‌ ترین‌ مراحل‌ آن‌ می‌باشد.

۲-۴-عناصر تشکیل دهنده کاروانسراها

۲-۴-۱- معماری کاروانسراها

معماری کاروانسراها از بررسی کاروانسراهای ایران چنین بر می آید که اساس معماری کاروانسراهای ایران ، مانند سایر بناها ، تابع شیوه ، سنت و سبک رایج زمان بوده است . به این ترتیب می توان پنداشت که کاروانسراهای پیش از اسلام نیز تابع شیوه معماری زمان خود است، ولی ذکر این نکته ضروری است که شیوه معماری ، محل و منطقه ، مصالح ساختمانی و موقعیت جغرافیایی نقش موثری در ایجاد اینگونه بناها داشته است .

شیوه ساختمان و معماری کاروانسراها، از روزگاران کهن تا به امروز دگرگونی بسیاری نیافته و معمولاً سبک بنای آنها همان ایجاد « باره بندها » و اطاقهایی است که پیرامون حیاط محصور ساخته می شده است، ولی در طرح و خصوصیات هرکدام ویژگیهایی به چشم می خورد، چنانکه انواع ساباط ساده تا کاروانسراهای بزرگ با طرح های جالب معماری در سراسر ایران پراکنده است. ساختمان کاروانسراها معمولاً دارای حصاری است که در گوشه و گاهی در میان اضلاع و دیوارهای آن برجهایی قرار گرفته، به طوری که دروازه میان دو برج با شبه ستون جای دارد و دارای سردری است که گاهی برفراز آن ساختمان دو طبقه ای ساخته اند.

در کاروانسراها اطاقهای مسافران معمولاً پیرامون حیاط ساخته می شد و پشت آنها اصطبل قرار داشته که در ورودی اصطبلها در چهار گوشه داخلی بنا قرار داشته و گاهی در ایوان حیاط باز می شده است . آثاری که از کاروانسراهای کهن به دست آمده ، نشان می دهد که اطاقها بی واسطه به حیاط باز می شده اند ولی در دورانهای بعد ایوانی نیز بر آنها افزوده اند. کاروانسراهایی که در دشت ها ساخته شده اند عموماً یک طبقه هستند و در بعضی از آنها روی دروازه ورودی و روی ایوان جبهه مقابل ورودی، اطاق یا اطاقهایی برای نگهبانی، کاروانسرادار یا مأمورین ساخته می شده است . ولی کاروانسراهای تجارتی داخل شهرها عموماً دو طبقه هستند. در دو طرف داخل دروازه ورودی کاروانسراها نیز معمولاً اطاقهایی برای پاسداران و کاروانسرادار ساخته می شده است

۲-۴-۲- عناصر معماری کاروانسراها

 الف) درهای ورودی و پنجره ها

به طور کلی هر کاروانسرا دارای یک در ورودی یا دروازه بود . درها از چوب سرو ، سپیدار ، چنار و یا از چوبهای جنگلی ساخته می شد. هر شامگاه در کاروانسرا بسته می شد و سرایدار یا کاروانسرادار در اطاق بالای کاروانسرا به نگهبانی از کاروانیان مشغول بود . معمولاً برای اطاقهای اطراف میانسرا در کاروانسراها نیز در و پنجره های کوچک تعبیه می شد و گاهی نیز پرده های پارچه ای در جلوی اطاقها و یا ایوانهای حجرات آویزان می شد. در کاروانسراهایی که دارای ساختمان دو طبقه بود ، از پنجره های چوبی و گاهی مشبک استفاده می کردند

ب) بخاری

در بسیاری از کاروانسراها، بویژه از عهد صفوی ، در اطاقها و ایوانها و اصطبلها محلی برای بخاری تعبیه شده بود البته در کاروانسراهای کوهستانی تامین گرما و حرارت بیش از سایر مکانها اهمیت داشت، مانند کاروانسرای گدوک ، کاروانسرای شبلی

ج) بادگیر

با توجه به موقعیت جغرافیایی و آب و هوایی، همانطور که کاروانسراهای بسیاری در ناحیه کوهستانی کاملاً پوشیده و بدون حیاط مرکزی ساخته می شدند، در دیگر نواحی ایران مانند ناحیه مرکزی، حاشیه کویر و در مسیر جاده های کاروانی از بادگیر برای تهویه و خنکی بناها استفاده می کردند و به این ترتیب بیشتر کاروانسراهای نواحی یاد شده دارای بادگیری در بخش های مختلف کاروانسرا بودند، مانند رباط زین الدین در جاده یزد به کرمان و کاروانسرای جوخواه در جاده طبس

 د) سرویس بهداشتی و حمام

آبریزگاهها معمولاً در گوشۀ حیاط کاروانسرا و در زیر یا داخل برجها ساخته می شده است. بعضی از کاروانسراهایی که از اهمیت ویژه ای برخوردار بودند، مانند دیرگچین، دارای حمام ساده ای بودند. معمولاً محل حمامها داخل برجها و یا گوشه های کاروانسراها بوده است

ه) تامین آب کاروانسراها

یکی از مسائل مورد توجه کاروانیان به هنگام سفر در مسیر جاده ها تأمین آب برای قافله و مسافران است، بویژه اگر مسیر حرکت کاروانیان در راه های کاروانی حاشیه کویر و یا مناطق کویری باشد. این مسئله، با ایجاد آب انبارهایی در مسیر جاده های کاروانی در مسافت معین تا حدودی حل می شده است. علاوه بر این در بسیاری از کاروانسراها در« میانسرای» کاروانسرا یا جنب آن آب انبارهایی ایجاد می شده و مسئله تأمین آب مرتفع می شده است، مانند کاروانسرای هجیب در ساوه و پاسنگان و ده نمک در کاشان و گرمسار. همۀ آب انبارهای کاروانسراهای کناره خلیج فارس خارج از بنا قرار دارند، در حالیکه در مناطق مرکزی ایران، آب انبارها عموماً داخل کاروانسرا ساخته شده اند. از نظر معماری ، آب انبارها به اشکال مختلف ساخته می شدند، بعضی به شکل مستطیل با سقف ساده و بعضی شبیه به صلیب با سقف آجری. بالاخره، برحسب اتفاق یا پیش بینی های قبلی، کاروانسراها در مسیر رودخانه ها و چشمه سارها احداث و بدین ترتیب مسئلۀ تامین آب برای مسافران حل می شده است مانند کاروانسرای ایزدخواست در جاده اصفهان- شیراز و یا بیستون در نزدیکی کرمانشاه که آب آنها از رودخانه گاماسب و … تأمین می شده است.

و) تأمین روشنایی

کاروانسراها روشنایی اطاقهای کاروانسراها به هنگام روز از طریق روزنه های سقف و یا پنجره ها تامین می شده است، شب هنگام نیز از پیه سوز ، شمع یا دیگر وسایل روشنابخش استفاده می شد که تهیۀ آنها بر عهده مسافران بود.

۲-۴-۳- مصالح به کار رفته در کاروانسراها

مصالح ساختمانی اصلی بنای کاروانسراها در ایران، سنگ و آجر بوده است. سنگ به دو صورت مورد استفاده قرار می گرفته، در بعضی موارد سنگها کاملاً استادانه تراش داده می شده، و در برخی اوقات از قطعات کوچک سنگهای نتراشیده استفاده می کردند. در بعضی نقاط نیز از تلفیق سنگ و آجر پی بنا را می ساخته اند. نمای خارجی و داخلی عموماً از آجر بوده است. در برخی از کاروانسراها از خشت و یا بلوکهای خشتی استفاده می شده است . سقف اغلب کاروانسراهای ایران گنبدی است . پشت بامها اکثراً مسطح و با شیب کم ساخته شده اند و در قسمتهایی که اطاقهای بزرگ دارند ، سقفها قوسی شکل هستند. آب باران به وسیله ناودانهایی که بر روی دیوار خارجی کاروانسرا تعبیه شده بود ، به بیرون از کاروانسرا هدایت می شد ، ولی در بعضی از کاروانسراها نیز ناودانهایی که در دیوارهای حیاط داخلی کار گذاشته شده مشاهده شده است. تمامی درها و پنجره ها و تورفتگی دیوارهای حیاطها و اطاقها و ایوانها عموماً با سقف هلالی ساخته شده اند . بسیاری از کاروانسراها، همانند بناهای مذهبی همدوره خود دارای تزئینات معماری مانند آجرکاری، کاشیکاری، گچبری و سنگ کاری می باشند. تزئینات عموماً در نمای خارجی کاروانسراها و در قسمت دروازه ورودی، طاقنماها و ایوانها به کار می رفته است. از کاروانسراهایی که دارای تزئینات جالب می باشند می توان رباط شرف ، رباط چاهه ، مهیار ، رباط سپنج و کاروانسرای گز را نام برد.

۲-۴-۴- تزئینات معماری در کاروانسراها

 همانند بسیاری از بناهای ایران در عهد اسلامی، مانند مساجد، مدارس و مقابر، کاروانسراها نیز از تزئینات وابسته به معماری برخوردارند. تزئینات عموماً شامل آجرکاری (کاروانسرای مهیار)، گچ بری (رباط شرف)، کاشیکاری (کاروانسرای جهان آباد) می باشد که در طاقنماها ، ایوانها ، سردر ورودی و اطاقهای کاروانسراها به کار رفته اند. همانطور که در معماری ایران در قرون اولیه بیشتر از آجرکاری بهره گرفته می شد، در کاروانسراهای اوایل اسلام نیز آجرکاری نقش مهمی در تزئینات بنا ایفاء می کرد. به همین ترتیب، در دوره میانی اسلام شیوه گچکاری رونق فراوان داشت و کاروانسراها نیز از این تزئین بهره می گرفته اند، و بالاخره در دوره تیموری و صفوی کاشیکاری جایگزین گچبری و آجرکاری شد.

تصویر ۶: کاروانسرای قصر بهرام با تزئینات سنگ و آجر